بمناسبت روز هفتم آبان؛ تأملی پیرامون آغاز یک تاریخ – آرمین لنگرودی

تاریخ انتشار: October 24, 2026

 

کوروش در استوانهٔ پرآوازه‌اش، خود را «شاه جهان، شاه بزرگ، شاه نیرومند، شاه بابل، شاه سومر، شاه اَکَد، شاه چهار ‌سوی جهان، پسر کمبوجیه ، شاه شهر اَنشان، نوهٔ کورَش، شاه شهر اَنشان، نتیجهٔ “چیش‌پیش” شاه بزرگ، شاه شهر اَنشان» می‌خواند. این شناسنامهٔ کوتاه ما را تا اندازه‌ای با گذشتهٔ او و خاندانش آشنا می‌نماید، بدین معنی که او پیش از برپایی امپراتوری جهانی خود، همچون سه تَن از نیاکانش، پادشاه منطقهٔ کوچکی بنام «شهر اَنشان» بوده است. شوربختانه در مورد پیشینه کوروش، بیشتر از این دانش تاریخی بایسته و مستندی در دست نیست و ما از جزئیات این گذشته آگاهی چندانی نداریم، مگر اینکه در برخی اسناد از دوران آشور، از پیشینیان او بعنوان متحدان ایلام و سوسیانا در نبرد با قدرتهای بزرگتری همچون آشور یاد شده است.

در آن دوران مردم ساکن اَنشان در میان همسایگان خود، بیشتر با سرزمین ماد در پیوند سیاسی و فرهنگی بودند، که از جنبهٔ نظامی و کشوری در موقعیت بهتری از ایلام و اَنشان قرار داشت. این اقوام و طوایف خود را با پیشینهٔ زبانی و دینی از قدرتهای بزرگتر و قویتر سامیِ منطقه تمییز می‌دادند، پیشینه‌ای که بر پایهٔ میراث مشترک طولانیِ اسطوره‌ای، ارزشی و نمادین بنا شده و با شناسه‌هایی همچون ریشه، زبان و باور مشترک (هندوایرانی/مزدایی) به یکدیگر پیوند می‌یافتند. مناطق ایرانی‌نشین در آنزمان از نظر خودکفایی در تولید مایحتاج آذوقه‌ای نیز هنوز در جایگاهی نبودند که بتوانند برپای خود بایستند. از این‌رو، آنها نه تنها در زمینهٔ رزمی، بلکه در زمینهٔ اقتصادی هم به هم‌پیمانان منطقه‌ای نیاز داشتند و این هم‌پیمانان را در کنار مادها، در دو قدرت سیاسی دیگر آن‌دوران، یعنی بابلِ جدید و لیدیه یافته بودند.

داده‌های تاریخی به ما می‌گویند، که کوروش فرزند دورانی پر تلاطم و ناآرام بوده است، که در آن پادشاهی اَنشان بعنوان متحد کوچک این یا آن شهر و منطقه، تلاش در بقای خود را داشت. واژه‌های کلیدی برای این دوران «نیرومندی»، «توانایی رزمی» و «کنفدراسیون‌های سیاسی و نظامی» هستند، که سمبلهای خود را در خدایان نیرومند جنگ و پیمان می‌یافتند.

در ادامهٔ همین مبارزه برای بقاست، که کوروش خیلی زود، با استفادۀ هوشیارانه از نارضایتی مادها از پادشاه خود و با پشتیبانی بابل، توانست حکومت آنجا را برکنار و به پادشاهی سرزمین‌های ماد و پارس دست یابد. این پیروزی که می‌توان آن را در پایان دهۀ ۵۵۰ پ.م. گمان زد، بمعنای گسترشی قابل‌ ملاحظه در توانمندی سیاسی و نظامی کوروش بود. تا پیش از آن پایگاه فرمانروایی کوروش که در ۵۵۹ پ.م. جانشین پدرش کمبوجیه شده بود، در منطقهٔ «پارسوماش» و در شمال مناطق پَستِ ایلامی قرار داشت، جایی که در طی چندین سده یک فرهنگ ترکیبی ایلاموایرانی توسعه یافته بود. چیرگی بر لیدیه، که مرکز آن در آسیای صغیر و در شهر «سارد» (واقع در استان مانیسای فعلی ترکیه) قرار داشت، در پایان دهۀ ۵۴۰ پ.م روی داد. این پیروزی، ایونی‌ها، یعنی ساکنان یونانی‌فرهنگِ شهرهای آسیای کوچک را تابع امپراتوری نوپای ایرانی گردانید. کوروش با این پیروزی– اینبار در اتحاد با بابل – پایۀ حکومت جهانی خود را گذاشت. در ادامه، پیروزی بر بابلِ جدید در سال ۵۳۹ پ.م. بانجام رسید.

طبیعی بود که با گسترش سریع قلمرو امپراپوری پارسی و تبدیل آن به یک کشور چندملیتی، سیاست تثبیت پادشاهی نوخاسته به یکی از مسایل فوری پیش پای کوروش تبدیل شود. گذار به ثبات سیاسی به معنای بدست آوردن مقبولیت اجتماعی و تا جایِ ممکن بدور از خشونت هم می‌باشد، که برای عملی کردن آن به قوانین اجتماعی بایسته، شایسته و بویژه “پذیرفتنی” نیاز است. در آنزمان – و در نبود ایدهٔ «قانون اساسی» و همچنین مفاهیم «شهر و شهروندی» بمعنی امروزی – قوانین اجتماعی بیشتر بر پایهٔ قوانین اخلاقی و «شایست/نشایست» دینی استوار می‌گردیند. در جهانی که کوروش در آن رشد کرده بود، مدیریت جامعه نه بر پایهٔ قوانین مدنی، بلکه بیشتر بر خشونت استوار بود.

حال در شرایطی که امپراتوری جوان پارسی در حال پای‌گرفتن بود و هنوز مفاهیم امروزی شهر، شهروند و شهریاری شناخته شده نیستند، قوانین اجتماعی میبایستی بر چه مبنایی پای می‌گرفتند، که مطلوبیت و مقبولیت پادشاهی را در میان شهروندان جدید سرزمین چندملیتی ایران موجب گردند؟

در راستای این شرایط است که ما در دوران کوروش شاهد پیدایش همزمانِ دو پدیدهٔ اجتماعی نوین هستیم:

  • پدیدهٔ نخست شکلگیری دین جدید زرتشتی است، که در آن نه توان و قدرت رزمی، بلکه «خرد» بعنوان پرنسیب برتر در سیمای یک خدا، یعنی اهورامزدا، در برابر خدایان دیگر، که از آن پس تابع او می‌شدند، پدیدار می‌گردد. برآوردن «گزاره‌های مطلق» از «خرد ناب»، که دارای پتانسیل تبدیل شدن به زمینهٔ قوانین اجتماعی مدرن بودند، ضرورت یک دوران آرامش و حُسن‌همجواری با ملیتهای دیگر بود. در این دوره «نیرو» و «توانایی» فیزیکی تنها می‌بایستی در خدمت مدیریت خردمندانهٔ یک جامعهٔ نوین، که هدف اصلی‌اش کشاورزی و همزیستی مسالمت‌آمیز در کنار دیگر ملیتها بود، قرار می‌گرفتند. در باور (در آنزمان) مدرن زرتشتی، این پندار نیک (یا خرد ناب) است، که بعنوان والاترین پرنسیب معرفی می‌گردد. پندار اما تا زمانیکه بیان نشود، موجودیت نمی‌یابد و تنها بواسطهٔ  گفتار نیک (قانون/دستور) می‌تواند جلوه‌گر شود. و سرانجام این گفتار اگر در عمل اجرا نگردد (کردار نیک)، تنها در سطح “انتزاع” باقی مانده و هرگز کاربرد “مشخص اجتماعی” نمی‌یابد. اینها اصول پایه‌ای دین نوینی هستند، که می‌بایستی بعنوان بنیاد قوانین اجتماعی جدید در میان اقوام ایرانی گسترش یافته و آنها را برای یک همزیستی مسالمت‌آمیز با دیگر اقوام موجود در امپراتوری آماده نماید.
  • پدیدهٔ دیگر، شیوهٔ نوین «ساتراپی» حکومت (خْشَثْرَپاون) بود، که به خدایان، باورهای بومی و معیارهای اخلاقی آنها، در چهارچوب خودمختاری‌های محدود محلی رسمیت می‌بخشید. گسترش سیاست «حکومت غیرمستقیم» با ایجاد حلقه‌ای از «دولت‌های تابعه» (ساتراپی/شهربانان)، سیاستی است که تا به دوران کوروش شناخته شده نیست. این نکته، بنیاد جملهٔ معروف استوانهٔ کوروش است مبنی بر اینکه او:

«از معبدهای آنها مراقبت کرده، خدایان دیگر را به معابد خود بازگردانده، صلح را در کشور تضمین نموده و به استثمار ساکنین این سرزمینها پایان داده است».

در اینجا و در مجموع ،ما با یک سیاست شهریاری مدرن و مهمی روبرو هستیم که بر دو نکتۀ پایه‌ای بر مبنای مفاهیم متن استوانهٔ کوروش استوار می‌گردد. شهریار بجای مبارزه با باور و خدایان دیگر شهروندان، آنها را «به جایگاه اصلی خود بازمی‌گرداند» و «زیستگاه پیروان این ادیان و خدایان را دوباره سامان می‌دهد». با اینکار امّا در واقع کاری که انجام می‌گرفت محدود کردن اعتبار و نفوذ این خدایان در یک ساتراپ، در بین شهروندان ساکن آنجا و زیر نظر یک شاهِ محلی بود و با اینکار، معیارهای دینی/اخلاقی آنها بعنوان قوانین محلی (و نه کشوری) اعتبار می‌یافتند. در ورای ساتراپها، قوانین فراگیر کشوری جای می‌گیرند، که اعتبارشان در سراسر فرمانروایی زیر نظر شاهِ شاهان یا شاهنشاه تضمین می‌گردند. با این ایده می‌شد منافع گروههای دینی گوناگون را با منافع کشور “یکی” نمود. بر مبنای همین سیاست، پادشاه ایرانی در بابل بر طبق باور بابلیان، در آسور بر طبق آموزش دینی آسوریان، در اکد بنام خدای اکدی، در اورشلیم با تکیه بر خواست یهوه و در مصر بنا بر سنت‌های مصری حکومت می‌کرد.

اینکه این سیاست تا به چه اندازه واقعاً و با موفقیت بانجام رسید، خود به پژوهش بخش دیگری از تاریخ ایران نیاز دارد[*]. پس از کوروش و در دوران جانشینان او، کشور چندین بار دچار ناآرامی و بحرانهای شدید و مرگ‌زا گردید، تا جایی که سرانجام امپراتوری ایرانی برای مدتی طولانی از صحنهٔ تاریخ ناپدید شد. سیستم ساتراپی در ادارهٔ کشور، عملاً به یک مانع در گسترش دین زرتشت در سایر مناطق امپراتوری تبدیل شد. در دوران ساسانیان عامدانه تلاش می‌شد که باور (اینبار اصلاح شدهٔ) زرتشتی، و بیشتر از طریق کوچ‌های مردمی، در نواحی اشغال شده گسترش یابد. اینها و بسیاری از رویدادهای سیاسی دیگر، سرنوشتِ راهی را که کوروش بنیاد نهاده بود، دگرگون کردند.

 

آرمین لنگرودی

اکتبر ۲۰۲۶، وین

https://independent.academia.edu/ArminLangroudi

[*] نگاه کنید به کتابهای من «کیستی ما و چیستان ادیان ایرانی» و «انسان خدا را همسان خود آفرید».

 

بنیاد میراث پاسارگاد

Read Previous

کوروش و کهن‌الگوی فرمانروایی نیک – مزدک بامدادان

Read Next

روز کوروش و اهمیت کرامت انسانی – دکتر شهلا عبقری