تاریخ انتشار: October 25, 2026
هفتم آبان، روز گرامیداشت کوروش بزرگ، سالهاست با واژگانی چون «منشور حقوق بشر»، «رواداری» یا ستایشهای احساسی از شکوه باستان بزرگ داشته میشود. این سخنان اگرچه برخاسته از مهر به تاریخ
است، اما ژرفای خردمندی کوروش و دگردیسی بنیادینی را که او در تاریخ اندیشهٔ سیاسی بشر آغاز کرد، وانمیگشاید و ما را از پاسخ به این پرسش بنیادین بازمیدارد که چرا نام کوروش در یادگاه تاریخی مردمان جهان، از هندوکُش تا مدیترانه، جاودانه شد؟
پاسخ این پرسش در اندریافت زیر نهفته است: کوروش نخستین آفرینندهٔ یک پیشالگو (پروتوتایپ) برای جدایی نهاد دین از نهاد کشورداری، یا به دیگر سخن، پیشگام یک سکولاریسم کهن بود.
برای دریافت ارزش این چرخش تاریخی، باید جهان پیشاکوروش را شناخت. جهان باستان میدان هماوردی خشونتبار امپراتوریهای «تئوکراسی مطلق» بود. در آشور، بابل و ایلام، پادشاه یا کالبدیافتگی زمینی خدا بود یا نمایندهٔ بیچونوچرای خدایی کینهتوز. در آن جهان، پیروزی رزمی با ویرانی پرستشگاههای شکستخوردگان، به زنجیر کشیدن تندیسهای مقدس، خوارشماری خدایان دیگران و پذیراندن شریعت مردمان پیروز همراه میشد. حکومت در چمِ ناپدیداری «دیگری» بود تا «خودی» به نیکی پدیدار شود؛ اما برآمدن کوروش و بهویژه واگشودن بابل در ۵۳۹ پیش از میلاد، نهتنها یک پیروزی رزمی، که بیش و پیش از آن، پایان یکهتازی الهیاتی بود.
در این میان، با نگاهی خردهگیر و ژرفنگر میتوان پرسید، چگونه میشود از جدایی دین و حکومت در روزگار کوروش سخن گفت، در جایی که او در همان استوانهٔ بابل، خود را «برگزیدهٔ مردوک»، خدای بزرگ بابل مینامد؟ آیا این بازآفرینی یک حکومت دینی نبود؟ پاسخ به این پرسش، همان چیزی است که تاریخنگاری دانشگاهی را از شعارزدگی جدا میکند:
در دوران باستان، پدیدهای به نام دین (Religion) آنگونه که ما امروز میشناسیم – یعنی یک سیستم بسته از باورها، کپسولی جدا از زیست شهری، یا خطکشی دگماتیک میان حق و باطل – هستی نداشت. باورها تاروپود زیست فرهنگی و بومی کشورها بودند. در آن جهان چندخدایی، سازوکاری در کار بود که تاریخدانان و پژوهشگران آن را «ترجمهپذیری خدایان (The Translatability of Gods)» مینامند. در جهان کهن، هنگامی که مردم با فرهنگهای دیگر روبهرو میشدند، خدایان یکدیگر را تکفیر نمیکردند؛ بلکه آنها را ترجمه میکردند. آنها دریافته بودند ایزد دادگری یا ایزد باروری در زبانهای گوناگون، نمودهای گوناگونی از یک نیروی بنیادیناند.
کوروش بزرگ برآیند این بینش فرهنگی و خردورزیِ برآمده از پُشته ایران بود. سخن گفتن او از مردوک در بابل، نه نشان از شریعتمداری، که نشانهٔ بییکسویگی کاربردی شاه در برابر دینهای گوناگون و بهرهگیری از زبانی بود که مردم آن بوم برای برپایی سامان اجتماعی به کار میبردند.
بدینگونه، اگر کوروش در بابل از مردوک نام میبرد، همزمان به گواهی نوشتههای تاریخی و کتاب عزرا در عهد عتیق، با فرمان بازگشت تبعیدیان یهودی و بازسازی پرستشگاه اورشلیم، خدای آنان را ارج مینهد؛ و همزمان، در همهٔ این پهنهٔ گسترده، هیچ قومی را وادار به پذیرش آیین و باور نیاکانی پُشته ایران نمیکند.
یک فرمانروای تئوکرات خود را سرچشمهٔ حقیقت میداند؛ ولی کوروش اندریافت پادشاه را از جایگاه «پیامبرِ شمشیربهدست» به «داور بییکسویه، پاسدار امنیت و برسازندهٔ شهرآیینی» فراکشید. او برای نخستین بار در تاریخ، خویشکاری دولت را از «رهبریِ روان و پذیراندنِ باور» تهی کرد و آن را در جایگاه «دادگری، بازگرداندن تبعیدیان، بازسازی ویرانیها و پاسداری از امنیت راهها» نشاند. این همان جوهرهای است که ما امروز در فلسفهٔ مدرن سیاسی، به آن «بییکسویگی ایدئولوژیک حاکمیت» میگوییم.
برای آنکه دریابیم جهان باستان تا چه اندازه این ترجمهپذیری پیشگفته و همچنین دادگری کارکردی را میشناخت، باید به سدههای پسین بنگریم؛ جایی که در سنگنگارهها، نام ایزدان ترجمه میشد. چنانکه شاهان کُماژن نام زئوس و اهورامزدا را کنار هم مینشاندند، و پلوتارخ در کتاب زندگینامهٔ اردشیر مینویسد: «آرتمیس، که آنان (پارسیان) او را آنائیتیس (آناهیتا) مینامند». تراژدی تاریخی خاورمیانه زمانی آغاز شد که این رواداری نهادینهٔ باستانی و این جدایی میان باور و کشورداری، جای خود را به خُشکمغزی دینی داد.
امروز، بازخوانی کوروش بزرگ برای جامعهٔ ایرانی، نه بالیدنِ نوستالژیک به گذشتههای دور، که یک بایَست استراتژیک است. جامعهٔ امروز ما که نزدیک به پنج دهه زیر سنگینترین تجربه از تئوکراسی، ویژهخواهی دینی و سرکوب باورها زیسته است، بیش از هر زمان دیگر نیازمند دریافتن این ارزش بنیادین است: ایران زمانی ایران بود و بالید که دولت در آن، سخنگوی آسمان یا نگاهبان و گسترانندهٔ یک باور نبود؛ بلکه چتری بود فراگیر بر فراز قانون، داد و امنیت برای همهٔ شهروندانش. کوروش به ما آموخت که ماندگاری یک جغرافیای بزرگ و باستانی در گرو یکدستسازی نیست؛ راز این ماندگاری سامانهای است که در آن بر هیچ زبانی، هیچ تباری و هیچ باوری ستم روا داشته نشود.
پاسارگاد گورستان یک شکوه سپریشده نیست؛ پاسارگاد یادآور ریشهدارترین حقیقت زیست ماست: اینکه شهرآیینی ایرانی، بنیاد خود را بر «داد»، «خرد» و «رهایی از خودکامگی دینی» گذاشته است. ازاینرو است که روز کوروش بزرگ را در جایگاه روز پیوند دوباره با این مانداک جاودان برای ساختن ایرانی آزاد، دموکراتیک، قانونمدار و سکولار پاس میداریم.
مزدک بامدادان
بنیاد میراث پاسارگاد