یلدا و تولدمیترا - بنیاد میراث پاسارگاد

تاریخ انتشار: December 2, 2025

تولد میترا

برگرفته از کتاب:‌ «و انسان خدا را همسان خود آفرید» – انتشارات فروغ

نوشته ی جناب آرمین لنگرودی، نویسنده، فیلسوف، تاریخ نگار و یکی از شاخص ترین تاریخ شناسان معا

تاریخ تولد میترا را، همچون «هلیوس» در روز ۲۵ دسامبر می‌دانند، که با برآیش (رستاخیز) دوبارۀ خورشید، پس از قرار داشتن چند روزه در پایین‌ترین نقطۀ مداری همزمان است. با این روز شب‌های طولانی زمستانی _ با گذشتن چهار روز از طولانی‌ترین شب سال (یلدا) _ پایان یافته و پس از آن، روزها شروع به طولانی‌تر شدن می‌نمایند. طولانی بودن شب یلدا سمبل سخت‌سری تاریکی و پیروزی نهایی روشنایی پس از یک نبرد دشوار بر اوست، که احتمالاً با مراسم ویژه‌ای (همسان با مراسم شب یلدا در نزد ایرانیان) بدرقه و یا با نیایش خاصی “پشتیبانی” می‌شد. در سدۀ چهارم میلادی رهبران کلیسا (احتمالاً بنا بر فشار کنستانتین) روز تولد میترا را برای تولد مسیح انتخاب کردند که نشان از همان “تطبیق” مسیحیت رومی بر آداب شناخته شده و مقبول در آن‌زمان و همزمان جدایی این کلیسا از مسیحیت یهودی داشت.

بی‌تردید با خواندن نوشتار بالا، به خواننده این گمان چیره می‌گردد که همسانی‌های مسیحیت امروزی و آئین میترا بیش از آن اندازه‌ای است که بتوان آنها را “تصادفی” دانست. گذشته از مراسم شام آخر، خوردن نان وشراب، آئین عبادت و بسیاری از چیزهای دیگر، بایستی ما بر نکات زیر نیز انگشت نهیم:

مسیح همچون میترابه‌عنوان یک منجی است، که راه رهایی بشریت و بازگشت آنها به جهان آسمانی (رستاخیز) را بشارت می‌داد.
مسیح همچون میترادارای پدری آسمانی و مادری زمینی است.
مسیح همچون میترایک موجود زمینی است که بر روی زمین زاده می‌گردد، ولی راه رفتن به ملکوت را به هوادارانش نشان می‌دهد، که همان پیروی از راستی، وفای به پیمان و نبرد برعلیه دروغ و ناراستی است.
روز تعطیل هفتگی مسیحیان (یکشنبه، Sunday, Sonntag, Dimanche) روز برگرفته از خدای خورشید یعنی «هلیوس» (Sol) است و این در حالی است که روز مقدس مسیحیان یهودی اولیه، شنبه (شبَّت) بود.
به‌یاد آوریم که میترادر آغاز، یکی از خدایان سه‌گانۀ (تثلیث) هندوایرانی در کنار «وارونا» (وَرُونَه) و «آریامان» بود. در اروپا نیز او همیشه در یک تثلیث به‌همراه دو مشعل‌دار همراهش «کاوتِس و کائوتوپاتِس»، که شباهت زیادی به او دارند ظاهر می‌شد. در بین این‌دو همراه که سمبل «آغاز و پایان» هستند (و همچنین جایگاه او در میان زمین و آسمان) میترا به‌عنوان پیوند‌دهندۀ آنها ایستاده است.^([1]) بنابراین پیدایش نظریۀ “تثلیث مسیح” نیز یک همخوانی با ایده‌های یونانی و هندوایرانی بود.
در مسیحیت هم _ به دنباله‌روی از میترائیسم _ به روحانی ارشد این دین، نام پدر (پاپ یا پاپا) داده شد.
از نمایۀ «میترای گاواُوژَن» سیمای «گِئورگاژدهاکُش» پدیدار شد، که اژدها را به‌عنوان سمبل پلیدی از پای درمی‌آورد.

نابودی

به‌نظر می‌آید که آئین میترا قربانی نبردِ «لیسینیوس» (Licinius) با «کنستانین» (Constantin) بر سر مقام قیصری روم شده باشد. در این مشاجره، لیسینیوس به زیر پرچم میترا و با شعار «به‌زیر این “نشان” پیروز خواهید شد» در نبرد شرکت کرد. منظور از “نشان” در اینجا همان میترا بود. شکست او در برابر کنستانتین به آغاز شکستن “نشان شکست‌ناپذیری” میترا تبدیل شد. همزمان با ضعیف شدن میترا دوران رشد مسیحیت آغاز می‌گردد. پس از به‌قدرت رسیدن کنستانین، شعار «دست یافتن به پیروزی به‌زیر “نشان میترا”»، در نبردهای بعدی رومیان با “نشان صلیب” جایگزین گردید.

مدت‌ها بعد در دوران «جولیان مرتد»^([2]) بار دیگر فرهنگ میترایی _ برای مدت بسیار کوتاهی _ زنده شد. تلخی تاریخ در این است که آئین ایرانی میترا با کشته شدن «جولیان» در جنگ بر علیه “ایرانیان” (شاپور دوم) برای همیشه در اروپا از بین رفت (نگاه کنید به تصویر آورده شده در پایان این بخش از کتاب). چیرگی‌های بعدی رومیان بر ایرانیان _ به‌ویژه در دوران «هراکلئوس» _ در زیر نشان صلیب انجام گرفت، امری که به استواری و قدرت “صلیب” در اروپا تداوم بیشتری بخشید.

[1]. (و عیسیٰ گفت:) «من آلفا و اُمگا هستم، اولین و آخرین، آغاز و پایان. هر که را که تشنه است، از چشمۀ خود، که از آن آب زندگانی می‌جوشد، سیراب خواهم کرد». (مکاشفۀ یوحنا؛ بخش ۲۱، بند ۶). باز هم به‌یاد آوریم که این میترا بود که از دل سنگ برای سیراب کردن بشر آب جاری می‌سازد.

[2]. Flavius Claudius Iulianus؛ در ادبیات مسیحی معروف به “جولیان مرتد”؛ از سال ۳۶۰ تا ۳۶۳ م. قیصر روم. «جولیان» با رفرم‌های مذهبی که آغاز کرده بود، به‌گونۀ بسیار رادیکالی برعلیه مسیحیت مبارزه می‌کرد. «اُتو کارل سیک» تاریخدان آلمانی در سدۀ نوزدهم در جلد چهارم کتاب خود «تاریخ سقوط جهان باستان» با آوردن دلایل بسیار خوبی بسیار محتمل می‌داند که کشته شدن “جولیان” در میدان نبرد برعلیه ایرانیان، به‌دست یک سرباز مسیحی خودی انجام گرفته باشد: نک: «تاریخ ریزش دنیای باستان»، ج 3، از ص ۳۵۵ به بعد. دربارۀ این قیصر رومی شرح کوتاهی در این کتاب در بخش «مقاومت خدایان رومی در برابر دین‌ مسیح» خواهد آمد.