تاریخ انتشار: September 25, 2026
کولاکسائیس (“پادشاه اقوام فراوان” = ابراهیم تورات) یکی از مهمترین اسطورههای پیدایش سرزمین و پادشاهی در میان قوم آریایی تبار سکاها (Scythians) است که برای نخستین بار توسط هرودوت، مورخ یونانی، در کتاب چهارم تاریخ وی ثبت شده است. این داستان شباهت ساختاری شگفتانگیزی با داستان فرواک (“سخنور”، کیومرث) و پسرانش (هوشنگ، تهمورث و جمشید) و داستان فریدون و سه پسرش (سلم، تور و ایرج) در شاهنامه فردوسی دارد. بر خلاف اوستا و شاهنامه در تورات آبرام (تارگیتای، فرواک) و ابراهیم (کولاکسائیس، جمشید/فریدون) فرد واحدی به شمار رفته است.
خلاصهٔ داستان بر اساس روایت سکاها، نخستین مردی که در سرزمین تا آن زمان خالی و بیابانی سکائیه پا به جهان گذاشت، تارگیتائوس (Targitaus) نام داشت (که سکاها او را فرزند خدای آسمان و دختر رود بوریستنس میدانستند). تارگیتائوس صاحب سه پسر شد:
۱. لیپوکسائیس (Lipoxais) – پسر بزرگ، “پادشاه سرزمین خوب”= هوشنگ
۲. آرپوکسائیس (Arpoxais) – پسر میانی، “پادشاه سرزمین ارابه”= تهمورث
۳. کولاکسائیس (Kolaxais) – پسر کوچک، “پادشاه قبایل”، شاه اسکول= جمشید
در زمان فرمانروایی این سه برادر بر سرزمین سکاها، ناگهان چهار شیء زرین و مقدس از آسمان به زمین فروافتاد:
یک خیش (گاوآهن، سمبل پولاکها، لهستانیها) یک یوغ (سمبل تراکیائیها) یک تبرزین (تبر جنگی، سمبل تاورهای کریمه) یک جام (پیاله، سمبل اسکیتان/سکاها).
آزمون آتشین (مأخذ امتحان آتش ابراهیم) و برگزیدگی پسر کوچک:
وقتی اشیای زرین بر زمین فرود آمدند، ابتدا لیپوکسائیس (برادر بزرگتر) پیش رفت تا آنها را بردارد، اما به محض نزدیک شدن او، طلاها شعله ور شدند و آتش گرفتند و او با ترس عقبنشینی کرد.
سپس آرپوکسائیس (برادر میانی) شانس خود را امتحان کرد، اما طلاهای آسمانی دوباره گداخته و شعلهور شدند و او را نیز پس زدند.
در نهایت، کولاکسائیس (پسر کوچکتر) به اشیاء نزدیک شد. با قدم گذاشتن او، آتش زرین خاموش شد و او توانست هر چهار قطعه طلا را به راحتی بردارد و با خود به خانه ببرد. دو برادر بزرگتر که این نشانه و معجزه آسمانی را دیدند، دریافتند که پادشاهی حق برادر کوچکتر است؛ پس همگی در برابر او سر فرود آوردند و کل فرمانروایی و پادشاهی مطلق سرزمین سکاها را به کولاکسائیس واگذار کردند.
نمادشناسی طبقات جامعه در اسطوره:
اسطورهشناس بزرگ، ژرژ دومزیل، نشان داده است که این چهار شیء فروافتاده از آسمان، در واقع نماد سه طبقه اصلی جوامع هندواروپایی و آریایی هستند که کولاکسائیس با تصاحب همه آنها، مشروعیت فرمانروایی بر هر سه طبقه را به دست آورد:
خیش و یوغ: نماد طبقه کشاورزان و تولیدکنندگان. در اساس پولاکها (لهستانیها)
تبرزین: نماد طبقه جنگجویان و ارتش. در واقع تاورهای کریمه
جام: نماد طبقه روحانیون، موبدان و وظایف مذهبی. در اساس نشانگر اسکیتان (دارندگان جام، سکاها، تورانیان)
تطبیق با اساطیر ایرانی (شاهنامه)
این داستان به وضوح ریشه مشترک اساطیر سکایی و ایرانی را نشان میدهد:
تارگیتائوس (پدر عالی، آبرام تورات) پادشاه اولیه، با فرواک پیشدادی مطابقت دارد.
سه پسر او نماد سه بخش جهان هستند. کولاکسائیس (پسر کوچک و برگزیده) دقیقاً معادل جمشید (شاه اسکول، “شاه صاحب جام”) در تاریخ اساطیری ایران است که او نیز پسر کوچکتر فرواک بود و پادشاهی سرزمین اصلی (ایران) به او رسید. کولاکسائیس پس از رسیدن به پادشاهی، قلمرو خود را میان سه پسرش (سئورومات، اسکیث و دربیک/دری) تقسیم کرد، همانطور که فریدون جهان را میان سه پسرش (سلم، تور و ایرج) تقسیم نمود. از نسل کولاکسائیس، طایفه «پارالاتایی» (پیشدادیان) یا همان سکاهای سلطنتی پدید آمدند.
شجره نامهٔ پسران تارح (بزکوهی) در تورات دارای اصل سکایی (منسوبین به بزکوهی) هستند:
تارح (سکا، بزکوهی) را در مقام پدر قبایل بزرگ سکایی جنوبی آورده اند:
ابرام (پدر عالی) و ناحور (خرخرکننده) و حرّان (آواز خوان) با تارگیتای اسکیتان (پدر عالی اسکیتان) و گرگر (خرخر کننده، صاحب جام/ اسکیث)، ستروخات (بلند آواز، کیمری، ریفات) همخوانی دارند.
افراسیاب (فرَ-اسپَ، بسیار افزاینده، بسیار کشور گشا) اساطیر ایرانی نیز در این رابطه همان مادیای اسکیتی جهانگشا است که از مصر باج ستانده بود و سرانجام در غار زیر زمینی (چاه) دستگیر شده و اعدام گردیده بود. نام او در تورات و نزد کاهن و مورخ مصری مانتو به صور یوسف (افزاینده، کشورگشا) و یوزارسیف (یاور اسکیتان) ذکر شده است. او تبارش به تارگیتای (پدر عالی) می رسید که در تورات آبرام (پدر عالی) نیای یعقوب (کشتی گیر، مترادف پارتاتوا پدر مادیا و پسر اسحق (ایشپاکای اسکیت) است. نام توراتی یوسف به معنی افزاینده اشاره کشورگشایی مادیا (فرَاَسپَ، افراسیاب) و نام یوزارسیف مادیا که مانِتو نویسندهٔ مصری ٣٠٠ سال پیش از میلاد آن را ثبت کرده به لغت عبری به معنی یاور قوم جام (یاور اسکیتان) است.
اسطورهٔ سکایی پسران تارگیتای (آبرام) و پسران کولاکسائیس (ابراهیم) توسط سکاهای شهر اسکیتوپل (“شهر سکاها”، بیت شئان اسرائیل) وارد تورات شده است. خود نام اسرائیل (کشتی گیر خدایگانی یا کشتی گیرنده با خدا، معنی و لقب یعقوب) از نام پارتاتوا (بسیار نیرومند) گرفته شده است.
Map of the Decapolis showing the location of Beit She’an, here called by its Greek name, Scythopolis
منابع اصلی: تاریخ هرودوت، هوش مصنوعی و تطبیقات شخصی تاریخ اساطیری سکاها با مندرجات اوستا و شاهنامه و تورات. نخستین انسان و نخستین شهریار در تاریخ افسانه ای ایران، تألیف آرتور کریستن سن، ترجمهٔ احمد تفضلی، ژاله آموزگار.
بنیاد میراث پاسارگاد